यो हातेपुस्तिका अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई विपद्को समयमा हुन सक्ने थप जोखिमबाट बचाउन र उनीहरूको जीवन रक्षा गर्न लक्षित छ। नेपालको विपद् जोखिम व्यवस्थापनलाई अपाङ्गतामैत्री बनाउनु आवश्यक छ।
मुख्य बुँदाहरू:
अपाङ्गताको परिभाषा र प्रकार:
अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४ अनुसार नेपालमा १० प्रकारका अपाङ्गताहरू छन् (शारीरिक, दृष्टि, सुनाइ, श्रवण-दृष्टिविहीन, स्वर-बोलाइ, मानसिक वा मनोसामाजिक, बौद्धिक, हेमोफिलिया, अटिज्म, र बहु-अपाङ्गता)।
अपाङ्गताको वर्गीकरण:
अशक्तताको गम्भीरताको आधारमा रातो (पूर्ण अशक्त), नीलो (अति अशक्त), पहेलो (मध्यम), र सेतो (सामान्य) रङ्गका परिचयपत्र वितरण गरिन्छ।
विपद् पूर्वतयारी:
- योजना: विपद्का सम्भावित जोखिमबारे जानकारी लिने, आफ्नो शारीरिक क्षमताको मूल्याङ्कन गर्ने र सहायताको सूची बनाउने।
- सामग्री: आपतकालीन अवस्थाका लागि ‘अपाङ्गता समावेशी झटपट झोला’ तयार राख्ने, जसमा आवश्यक औषधि, पानी, खाद्यान्न, सहायक सामग्री र महत्त्वपूर्ण कागजातहरू समावेश हुनुपर्छ।
- बासस्थान सुधार: घरको संरचना सुरक्षित बनाउने, हिँडडुल गर्न अवरोध नहुने बनाउने र सुरक्षित निकास मार्गको व्यवस्था गर्ने।
प्रमुख विपद् र पूर्वतयारी: भूकम्प, महामारी, आगलागी, बाढी, र पहिरोबाट बच्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ। जस्तै:
- भूकम्प: व्हिलचेयर प्रयोगकर्ताले टाउको जोगाउन सुरक्षात्मक सामग्रीको प्रयोग गर्ने र चक्का लक गर्ने।
- महामारी: सामाजिक दूरी कायम गर्ने, सरसफाइमा ध्यान दिने र आवश्यक औषधिको व्यवस्था गर्ने।
- आगलागी: धुवाँबाट बच्न भुइँमा लमतन्न परेर सुरक्षित स्थानतर्फ जाने।
- बाढी/पहिरो: सुरक्षित स्थान र मार्गको पहिचान गर्ने र दूषित पानीबाट जोगिने।
समावेशी वातावरण: आश्रयस्थल वा शिविर निर्माण गर्दा अपाङ्गतामैत्री शौचालय, पहुँचयुक्त भौतिक पूर्वाधार र सांकेतिक भाषा वा क्याप्सनिङ जस्ता सञ्चार माध्यमको अनिवार्य व्यवस्था गर्नुपर्छ।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सम्बोधन गर्दा अपाञ्जक शब्दहरूको सट्टा ‘मर्यादित’ शब्दहरू (जस्तै: शारीरिक अपाङ्गता, बौद्धिक अपाङ्गता) मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।